Počeci džeza u Beogradu

Ko se prvi dosetio da "uveze" džez u Srbiju? Ko je prihvatio novu muziku?

Pretpostavlja se da je to bio Rastko Petrović, koji se školovao u Parizu i posećivao čuvene pariske kafane, sastajališta umetnika ("Rotonda", "Kupola"...), gde je upoznao najznačajnije umetnike tog vremena, čiji je rad visoko cenjen i danas, kao što su Breton, Pol Elijar, Žan Kokto, Andre Žid, Pablo Pikaso i mnogi drugi. Petrović je bio zaposlen Ministarstvu inostranih dela, mnogo je putovao, bio je oduševljen filmovima Čarli Čaplina, a boravio je u Africi 1928. godine, gde je bio zapanjen ludim ritmom tam-tama i "mišićavom plastikom" nagih tela žena i muškaraca. Bio je u diplomatskoj službi u Americi (Čikago i Vašington), pa je moguće da se zainteresovao i za džez. Ali nekih preciznih podataka o počecima džeza u Beogradu i Srbiji nema.

U vreme kada je džez nastajao u Americi, Srbija se borila za konačno oslobođenje od Turaka, krojila granice i stvarala svoju državu. Bila je zaostala, siromašna, sa ogromnim brojem nepismenih. Dok su se, par stotina kilometara dalje, u Beču, komponovale simfonije, u Srbiji su guslari "Slepac" Pantelija i Nedeljko "Svirac" bili čuveni muzičari. Slovenci i Česi su bili jedini profesori duvačkih instrumenata, klavir su svirale samo devojčice iz starih beogradskih porodica, a dečaci su učili da sviraju violinu[1].

Učili su se uglavnom francuski i nemački, dok je anglo-američka kultura bila prilično "strana" našem podneblju. Prvi snimci srpskih džez muzičara načinjeni su tek pedesetih godina, tako da su nam svedočenja savremenika poput Bubiše Simića, Borivoja Simića, Predraga Ivanovića i drugih jedini izvor za istraživanje ove muzike u Srbiji.

Juna 1925. godine Milan Pavlović je doneo prvi alt-saksofon u Beograd. Kao potomak imućnih roditelja, školovao se u Švajcarskoj, a kasnije u Parizu, na Sorboni. U Parizu se upoznao sa džez muzikom i počeo je da svira saksofon, iako nije znao da čita note, ali je bio veoma talentovan i maštovit. Po nekim pričama, u Parizu je kontaktirao sa Đangom (Django Reihard) i Bešeom. U Beogradu je jedno vreme svirao amaterski (radio je kao bankarski činovnik), a od 1937. godine svira profesionalno. Sem Pavlovića, kao prvi džez muzičar pominje se i Isa Alfandari, koji je ubijen za vreme rata, jer je bio jevrejskog porekla. Smatra se da je Mile Marjanović još jedan rodonačelnik beogradske džez scene. On se školovao u Nemačkoj (Karlsrue) i sa sobom je u Beograd poneo bendžo. Svakako treba pomenuti i gitaristu Mirka Markovića, koji je dobijao džez ploče iz Amerike, i verovatno je Radio Beograd, njegovom zaslugom, krajem tridesetih godina puštao snimke Djuka Elingtona. Bioskop "Slavija" je kasnih tridesetih, davao seriju filmova Brodvejske melodije, koji su bili glavni izvor informacija o američkom džezu za beogradsku publiku. Ove filmove muzičari su gledali nebrojeno mnogo puta, kako bi "skinuli" pesme i aranžmane. U Beogradu su neke radnje-kod Frajta, Lazića, Strahova, pre rata, imale sve što je bilo aktuelno u svetskoj muzici: note, aranžmane, ploče, pa su se mogle nabaviti i albumi Kaunta Bejsija, Djuka Elingtona (npr. "Sophisticated Lady", "Prelude To A Kiss"). Nisu postojali profesionalni džez orkestri, ali je bilo nekoliko malih džezerskih formacija - "Jolly Boys" (orkestar je osnovan 1928. godine), "Melody Boys" ili Studentski Akademski Džez Orkestar.

Aprila 1941. godine, Srbiju i Beograd okupirali su Nemci.

Dolazak jednog Nemca, tačnije Austrijanca, krajem 1942. i početkom 1943. godine, bio je izuzetno značajan za razvoj džez muzike u Beogradu. To je bio Fridrih Majer, koji je u Beograd stigao po kazni, jer je javno iznosio svoja antifašistička uverenja. Postavljen je za dirigenta orkestra Radio Beograda. Zahaljujući njemu i njegovoj odvažnosti, Beograd je za vreme okupacije mogao čuti još nešto sem nemačkih paradnih marševa. On je na Radio-Beogradu (Zender-Belgrad), pod nemačkim naslovima poturao originalne američke džez standarde. Imao je odobrenje nemačkih vlasti da sluša strane radio stanice, pa su članovi njegovog orkestra koristili ovu privilegiju, da u njegovoj kući slušaju džez. Okupirani Beograd imao je veoma popularnu priredbu, koja se redovno održavala na Kolarcu - "Šareno popodne". Prvo "Šareno popodne" održano je 19. februara 1943. godine, bez prisustva publike, samo za slušaoce Radio-Beograda, a 12. maja iste godine je otvoreno i za publiku. Na ovim "popodnevima" učestvovali su narodni orkestar Dragića Obrenovića, tamburaški orkestar, kvintet Bore Simića, havajski kvartet Đorđević, veliki orkestar Fridriha Majera, kao i poznati dramski umetnici Žanka Stokić, Aca Cvetković, i mnogi drugi umetnici. Tokom 1944. godine gostovali su nemački pevači i pevačice, Horst Vinter, bariton, Rudi Šurike, čuvena pevačica popularnih pesama Ilze Verner, zatim Kari Barnet, kao i supruga Fridriha Majera, Margot Hilšer. Na "Šarenom popodnevu" nije bilo nikakve politike ili propagande, samo muzika. Poslednje "popodne" je održano 28. septembra 1944. godine na Kolarcu.

Dva dana po oslobođenju Beograda, 22. oktobra 1944. godine, Beograđane je obradovao plakat na vratima bioskopa "Avala", ispisan rukom, na ruskom, kojim se najavljuje film "Serenada". Posle nemačkih i italijanskih oda velikoj i moćnoj vojsci sila Osovine, svakako prijatna promena. Prikazan je američki film "Serenada u dolini Sunca", sa muzikom Glena Milera, preko američke špice išli su ruski titlovi. Posetioci su bili iznenađeni i oduševljeni. Mnogi su se čudili kako je taj film uopšte dospeo do ruske vojske, a samim tim i Beograda, i što su ga Rusi prikazivali, ali je ta slučajnost uticala da se neki posetioci definitivno posvete džez muzici.

Novo društvo i džez

Završetak rata doneo je nova politička, ideološka i društvena strujanja u tadašnju Jugoslaviju i Beograd. Pokušaćemo da pokažemo kako se džez "snašao" u svemu tome, gde je bilo njegovo mesto u novom društvenom i državnom poretku.

Tek oslobođena Jugoslavija je na svaku muziku koja nije bila bliska revolucionarnim, partizanskim pesmama i koračnicama, ili ruskim popevkama, gledala krajnje podozrivo, kao na veoma opasnog neprijatelja. Na udaru partijskih kadrova našle su se izvorne narodne pesme, jer su vukle na tradiciju i na nešto nacionalno, i džez. Muzika koju su u Americi svirali potlačeni slojevi društva, koji su se borili protiv kapitalizma, zahtevajući jednakost i pravo glasa, nije u novom jugoslovenskom društvu bila nimalo cenjena. Američkim džez muzičarima su nove vlasti žestoko zamerale što nisu podržali "pravednu borbu naroda Jugoslavije protiv fašizma" i što se kroz svoje tekstove nisu zalagali za svetsku revoluciju[2].

Informacije o džezu su dobijane na dva načina: preko emisija radio stanice Glas Amerike u emisiji Jazz Hour Vilisa Konovera (Willis Conover), bez mogućnosti da se snime na magnetofone, jer ih nije bilo, a oni odvažniji mogli su da se informišu u Američkoj čitaonici, koja je bila nadgledana.

Džez ni u Americi nije bio privaćen sa oduševljenjem, i tamo je bio pod sumnjom i nipodaštavan, pa zašto bi ovde bilo nešto drukčije?

Prvih nekoliko meseci posle oslobođenja, džez i američka muzika nisu bili "primerni", kako svedoče prvi džez muzičari u Beogradu, o tome nije smelo ni da se razmišlja. Drugarske večeri i specijalne priredbe po preduzećima bile su jedini vid zabave. Početkom 1946. godine muzički život se polako formira. Popularne škole plesa "Rio", koju je držao Jovan Dimitrijević i škola Raše Milutinovića, orkestri "Utjesov", "Strma" i "Beograd" pokreću grad. Te godine je osnovan prvi džez orkestar "Fis-dur", klarinetiste Mihaila Živanovića, poznatijeg kao Mika Žuti. Svirali su sving, uglavnom u Drugoj muškoj gimnaziji. Iste godine u leto, Beograd je dobio i prvi veliki džez orkestar - "Dinamo", koji je u svom sastavu imao tri trube, tri trombona i pet saksofona, a osnovao ga je Vojislav Bubiša Simić. To je bila prava senzacija za publiku! Beograd je postao muzički grad! "Lazarac" u Lazarevićevoj 4, dvorište Katoličke crkve (u Makedonskoj ulici), "Metalac" na Terazijama i "Zvezda" (košarkaški tereni Zvezde na Malom Kalemegdanu) su bila popularna mesta na kojima ovi orkestri sviraju oduševljenoj publici.

Ova džez-idila je prekinuta ideologijom, koja je u muzici tražila unutrašnje neprijatelje i "zaveru" protiv socijalističkog poretka. Poznate su epizode sa makazama, kojima su revnosni i odgovorni omladinci, sekli kravate, parali pantalone "frulice" i prepravljali košulje sa visokom kragnom, i uz pokoji šamar i polomljeni instrument objašnjavali da je neprikladno igrati "troking".

Liberalniji odnos Partije prema džezu nastupio je posle raskida sa Staljinom, tad je moglo slobodnije da se svira, na neki način bilo je poželjno da se čuje američka muzika, ali još uvek su postojale ideološke stege, npr. džez muzičari su veoma teško dobijali pasoše. Doduše, mnogi se sa prvog putovanja u inostranstvo nisu vratili u zemlju.

Dušan Vidak je 1947. god. osnovao veliki džez orkestar pri KUD "Polet", koji je izveo prvi džez koncert u Beogradu 1948. godine, u sali Prve ženske gimnazije, kod Palilulske pijace. Interesovanje je bilo ogromno, sala je bila prepuna, jer su svi želeli da prisustvuju spektaklu bez političke pozadine. Orkestar Radio Beograda je osnovan 1948. godine i u njegov sastav su se "utopili" članovi "Dinama".

Beograd voli džez

Pedesete su godine procvata za beogradski džez. Tada je osnovano obilje malih sastava, osnovano je i Udruženje džez muzičara, februara 1953. godine na inicijativu Dušana Vidaka, i više nije bilo nesuglasica sa Partijom i državom. Značajno je i osnivanje Odseka za trubu na Muzičkoj akademiji 1950. godine koji je vodio prof. Bora Živojinović. U Beogradu je 1954. g. gostovao prvi strani sastav - trio Nemice Jute Hip, i Beograđani su tada prvi put videli kompletan set bubnjeva. Zahvaljujući novinskim oglasima iz "Politike" saznajemo da se pedesetih u Beogradu svirao "odličan džez, sako obavezan". Orkestar Dizija Gilespija je 1956.g. održao koncert na Kolarcu, a iste godine, 7. maja publicista Maršal Sterns je održao predavanje o džezu u amfiteatru Pravnog fakulteta pred oko 500 slušalaca.

Osnivanje Udruženja dalo je poseban pečat džez muzici u Beogradu. Organizovana su takmičenja džez sastava, pokrenut je list "Jazz", štampali su note stranih i domaćih džez melodija, skoro svake nedelje na "Kolarcu" je bio organizovan koncert.

Pomenuti orkestar Radio Beograda je počeo sa radom 18. januara 1948. god., kao Zabavni orkestar, koji je 1953. godine preuzeo V. Simić. Sledeće godine orkestar je podeljen na gudački i duvački, Simić je postao dirigent duvačkog orkestra. Ovaj orkestar je proveo mesec dana u Lajpcigu 1957. godine, značajna su i gostovanja u Čehoslovačkoj i Poljskoj 1956. godine, a 1960. godine dobio je prvu nagradu na festivalu u Žuan Le Penu u konkurenciji velikih evropskih orkestara. Svirali su domaće kompozicije: „Šetnja udvoje" Jože Privšeka, „Pozdrav Bejziju" Vojislava Simića i „Od srca srcu" Borivoja-Bore Rokovića. Posle ovog uspeha orkestar je promenio ime u Džez orkestar Radio Beograda.

Krajem tih zlatnih pedesetih Beograd je dobio i svoju prvu džez scenu, u Domu omladine "Euridika" u Molerovoj 33. Ponedeljkom je svirao kvintet Stanimira Radojičića, a organizovani su i džem sešni[3] sve do 1966. godine, za koje muzičari nisu bili plaćani, ali su ti sešni bili stvar muzičkog prestiža. Džez scena je osnovana i u Domu kulture "Zapadni Vračar", utorkom je radio klub diskofila, a četvrtkom su se održavali džem sešni. Ove scene su okupljale beogradsku džez elitu. Beograd je imao mnoštvo dobrih malih sastava, koji su se smenjivali na ovim scenama: Trio Vase Beloševića, Trio Vlade Vitasa "Glavonje", Trio Miše Todorovića "Šiza", Kvintet Predraga Krstića "Kokana", i mnogi drugi.

U knjižari "Jugoslovenska knjiga" u palati "Albanija" tadašnji diskofili su mogli da nabave uvozne američke džez ploče, a izbor tih ploča pravio je gospodin Dragović, koji je, iako veliki ljubitelj klasične muzike, zahvaljujući klubu diskofila shvatio ozbiljnost džeza.

U časopisu "Duga" od 1959. do 1963. godine, postojala je stalna džez rubrika Svetolika Jakovljevića Svetare, koja je prenosila korisne informacije iz inostranstva.

Posle ovog perioda procvata beogradske džez scene, dolazi do stagnacije, čak možda krize džeza u trajanju od nekih desetak godina. Smatra se da je za ovakvo stanje bila odgovorna ekspanzija rok muzike u svetu, pa i kod nas, da su mnogi početnici bili "zbunjeni" i "zavedeni" elektrifikacijom muzike, što ih je udaljilo od džeza. Miloš Krstić u svojoj knjizi "Vek džeza" optužuje svoje kolege muzičare da su se "odali lagodnom životu na unosnim turnejama po Sovjetskom Savezu i kafanskom radu u Nemačkoj", i smatra da mnogi nisu mogli da sagledaju "nesrodnost pomodnih trendova sa umetnošću džeza, kao ni razliku između estrade i umetnosti". Polovinom šesdesetih živa džez scena u Beogradu je prestala da postoji. Radio Beograd nije snimao džez muziku, ali mladi muzičari su imali priliku da ih publika vidi i upozna zahvaljujući tv seriji "Omladinski džez klub", urednice Ildi Ivanji. U ovoj seriji su se pojavili i američki klavirista Frenk Mentut (Frank Mantooth) i basista Vejn Darling (Wayne Darling).

Festival

Svakako jedan od bitnih, ako ne i najvažnji događaj za beogradsku džez scenu bio je pokretanje i održavanje Njuport festivala, u jesen 1971. godine. Dom omladine je preuzeo na sebe rizik da organizuje višednevni festival džez muzike. Ceo paket su preuzeli od osnivača i organizatora čuvenog njuportskog festivala, koji je počeo 1954. godine. Pod nazivom Njuport džez festival, Beograd je dobio festival svetskog ranga. Koncerti su se održavali u Domu sindikata, a džem sešni u Domu omladine.

Festival je otvorio Djuk Elington, 31. oktobra 1971. godine. Učesnici prvih nekoliko festivala bili su najznačajnije ličnosti džeza, uglavnom sa američke scene (Dizi Gilespi, Telonijus Monk, Majls Dejvis, Čarls Mingas, Dejv Brubek, Oskar Piterson...). Zbog činjenice da se finansijska pomoć društva troši na skupe honorare imućnih američkih muzičara, pod pritiskom društvene zajednice, tri godine kasnije festival je promenio ime u Beogradski džez festival. Duda Latković, dobar poznavalac džez literature, je u jednom svom članku prokomenterisao ovu promenu: "Onda smo, 1974. godine odlučili da nam Njuport u Beogradu više ne odgovara - verovatno zato što je reč o američkom izboru američkih učesnika na američkom festivalu". Nastupili su sastavi iz Velike Britanije, Holandije Poljske, Italije, SSSR-a, Mađarske i Kube. Uspostavlja se ravnoteža između nastupanja američkih i ostalih učesnika.

Tokom dvadesetak godina koliko se festival održavao (pod oba naziva), Beograd je ugostio najveća i najznačajnija imena džeza, nabrojaćemo samo neka: Sten Gec, Soni Rolins, Čet Bejker, Kaunt Bejzi, Modern džez kvartet, Ahmed Džamal, Herbi Henkok, Elvin Džons, Veder Riport i mnogi drugi. Ovaj festival je bio cenjen na svetskoj džez sceni i muzičari tih godina nisu izbegavali Beograd. I beogradska publika je cenila svoj festival, jer je koncerte posećivalo, u prvih nekoliko godina festivala, prosečno oko 25 000 ljubitelja džeza. To su bile rekordne godine, kasniji festivali su bili slabije posećeni, uglavnom je prolazilo oko 10 000 posetilaca. Sedamdesetih i osamdesetih godina Beogradski džez festival je imao svoje mesto u muzičkom i kulturnom životu Beograda.

Poseta festivala 1990. godine je bila nezabeleženo mala - svega 4500 posetilaca za pet dana! Siguran znak da se sprema nešto loše. Sledeće godine umesto liste učesnika objavljeno je saopštenje: "Naravno, bilo je moguće upriličiti skromno i simbolično održavanje 22. džez festivala. Međutim, uvažavajući stvaralački inat organizatora BITEF-a, BEMUS-a i drugih kulturnih manifestacija, opredelili smo se da u ovim okolnostima, umesto simbolike ili stvaranja iluzija da je sve u redu odložimo festival. Našoj publici, ljubiteljima džeza, kulturnim poslenicima, izvinjavamo se zbog nesklonosti iluzijama. Pravo izvinjenje, publika i mi zajedno, očekujemo od stvarnih vinovnika ljudske kulturne bede kroz koju, kao nikada do sada, prolazimo."[4] Festival je prestao da postoji, kulturna beda je uznapredovala do neslućenih razmera.

Početkom devedesetih Beograd je imao više klubova u kojima se svirao samo džez - Tabu, Stupica, Jazzbina, Jazavac, SKC, Hajat, Filmske novosti, Radović, Đuro Salaj i Plato, pa se činilo da džez nastavlja da živi jer ima publiku kojoj je potreban. Ovakvo stanje je potrajalo samo do 1993. godine, a onda nastaje socijalna, ekonomska, kulturna i moralna degradacija države i građana. Mesta na kojima se povremeno tih godina mogao čuti džez bili su Plato i Kolarac, gde je ponekad svirao radio orkestar.

"Centar Sava" i Miša Blam su 1991. godine organizovali Summertime jazz festival, ali je njihova saradnja ubrzo prekinuta. Ovaj festival se održao nekoliko puta kao "Lucky Strike Festival", ali je na njemu bilo sve manje džeza. Još jedan pokušaj oživljavanja festivala se desio 1999. god., a inicijator je ponovo bio Miša Blam. Festival je počeo 24. novembra u "Dadovu", kao 22. beogradski džez festival, koncertima nemačkog violiniste Hanesa Bekmana, Big Benda Treće armije i mladog džez benda "The Four". Ovaj festival je bio samo za probrane ljubitelje i muzičare, karte nisu bile u prodaji, već su ih organizatori delili prijateljima. Učestvovali su muzičari iz 11 zemalja, festival je trajao pet dana.

Džez i ...

Izdavaštvo

Kod nas nije bilo preterano blagonaklono prema džezu. Bilo bi pogrešno reći da o ovoj muzici nije postojala nikakva literatura, ali je sigurno da je poprilično oskudna. Kao prva pomoć, objavljene su: "Historija jazza u Americi", koju je napisao Barry Ulanov, još 1958. godine, "Knjiga o džezu" J. E. Berenta, "Početnica džeza" Langstona Hjuza. Svetolik Jakovljević je radio dopunu o jugoslovenskom džezu za prevod Larusovog "Rečnika džeza", napisao je knjigu "Djangologija". "Nauka o muzičim oblicima", udžbenik za Muzičku akademiju ukratko objašnjava studentima šta je džez, ta objašnjenja su proizvoljna[5]. Udžbenik je važeći već tridesetak godina. Postojala je i "Jazz - ilustrirana enciklopedija", štampana osamdesetih, kada se pojavilo i nekoliko praktikuma i knjiga sa stilskim uputstvima i najpoznatijim standardima. Ipak, neprevaziđena je "Istorija džeza" Džejmsa Kolijera, koju je objavio "Nolit" 1989. godine, na inicijativu i zalaganje Dušana Latkovića. Na žalost, objavljena je u malom tiražu, oko 5000 primeraka, i danas je skoro nemoguće nabaviti.

Štampa

Štampa je imala nešto prostora za džez, nekad za kritiku "dekadentne i reakcionarne" muzike, a nekad je informisala javnost o muzici, što i jeste njena svrha. Pomenuli smo stalnu džez rubriku u časopisu "Duga". Postojao je i časopis za zabavnu i džez muziku "Ritam", koji je izlazio šezdesetih godina (od 1963-1965 god.), a 1974. godine se pojavio "Džuboks" koji se štampao desetak godina, i koji je u prvih 100 brojeva pisao o istoriji džeza i objavljivao intervjue sa džez muzičarima. Postojale su i "Beogradske jazz novine", koje su izlazile prilično dugo. Devedesetih se pojavio "Jazz" - list za afirmaciju i propagandu jazz-a, pri Udruženju estradnih umetnika Beograda.

Radio i TV

Emisije su pomagale u formiranju muzičkog ukusa mladih naraštaja. U Beogradu se slušao Glas Amerike, Radio Beograd je emitovao džez, a kasnije su se pojavili Radio 202, Studio B. TV Beograd je sedamdesetih snimila seriju: "U gostima kod orkestra". Emitovane su 24 epizode, tokom 3 godine. Većinu koncerata i džem sešna sa festivala televizija je snimala, ali ih je posle emitovanja brisala! Nekim čudom su tonski zapisi sa festivala dospeli do izdavača na Zapadu, inače bi i oni nestali. Ildi Ivanji je 1975. godine, pre koncerta na Beogradskom Džez festivalu, uspela da kamerom zabeleži razgovor Mingusa sa njegovim bubnjarem (Dannie Richmomd). Snimak je jednom emitovan, a potom obrisan zajedno sa snimcima sa koncerta. To je bio jedini razgovor pred kamerama koji je Mingus ikada dao.

Diskografija

Ploče srpskog džeza su se pojavile tek pedesetih, snimale su se za tadašnji "Jugodisk" (budući PGP RTB), instrumentali "Mini", "Jednom još"... Najveći broj izdanja objavljen je šezdesetih i sedamdesetih godina. Džez izdanja su objavljivali RTV Ljubljana, Suzy, Jugoton i PGP RTB. Možemo pomenuti ploče Duška Gojkovića, Tria Vase Beloševića, Tria Bore Rokovića, vokalnog ansambla „Koral", velikih orkestara RTV Zagreba, Ljubljane i Beograda, objavljeni su snimci džez festivala sa Bleda, a takođe je objavljen značajan broj ploča koje su snimali domaći džez muzičari sa stranim gostima, i obrnuto (D. Gojković sextet featuring Sal Nistico and Carl Fonatna, Big Band RTV Beograd - solist Nathan Davis...).

Filmovi

"Mladić sa trubom" (o životu Biksa Beiderbeka, iz 1950. godine) i "Bal na vodi" su beogradski ljubitelji džeza gledali mnogo puta kako bi uživali u muzici. O ovoj pojavi i o životu u Beogradu neposredno posle rata (pokazuje odnos nove vlasti prema buržoaskim elementima) imamo i domaći "Bal na vodi" Jovana Aćina. Vladimir Pogačić je režirao film „Subotom uveče", o jednoj beogradskoj letnjoj igranci pedesetih godina na kojoj je svirao orkestar Dušana Vidaka. Zoran Simjanović je komponovao džez muziku za "Balkan expres" i "Tito i ja".

Oni su svirali džez

Na prethodnim stranicama ukazali smo na poreklo i nastanak džez muzike u Sjedinjenim Američkim Državama, i u Beogradu. Pokušali smo da damo, koliko je to bilo moguće, što sveobuhvatniju sliku ove pojave, fenomena, koji, iako često marginalizovan, ipak opstaje. Uticao je na stvaralaštvo kompozitora klasične muzike - Stravinski, Geršvin, Debisi, Ravel su u svoje kompozicije "obogatili" džezom. Prošao je kroz nekoliko faza i stilova. Počeo je kao "New Orleans" stil, koji je emigrirao i postao najpre "Chicago", a potom "Harlem". Uvećanje broja članova orkestra, razvoj velikih džez orkestara - big bendova, su preduslov za novi stil "swing", koji je nastao sredinom tridesetih godina dvadesetog veka. Muzičari nezadovoljni dužinom svojih solaža u velikim orkestrima, kao odgovor na uskraćivanje muzičke slobode soliranja, dali su nam "bop", džez je definitivno postao muzika za slušanje, a stigla su i prva priznanja od evropskih eksperata, te džez postaje visoka umetnost. Počelo je doba modernog džeza. Polovinom šesdesetih su se pojavili "free jazz" i "jazz - rock", koje mnogi ljubitelji džeza nisu prihvatili. "Latino jazz", "jazz fusion", "acid jazz" i da ne nabrajamo dalje, su varijante, stilovi, forme džeza. Danas se džez deonice "miksuju" sa najmodernijom, kompjuterski rađenom muzikom - house, drum and bass, electro.

Nismo skoro ništa pisali o prvim džez muzičarima u SAD i kod nas. Nećemo prenositi komletne biografije, već ćemo pokušati uporediti pojavu džeza, nastanak u Nju Orleansu i njen "kalem" u Beogradu.

Prvi džez muzičari bili su tamnoputi žitelji Nju Orleansa. Instrumente od kostiju, bambusove trske zamenili su instrumentima belaca. Ovi muzičari nisu bili profesionalci, već im je muzika bila honorarni posao. Tokom dana su radili kao poslužitelji, berberi, konobari, ili na plantažama, da bi noću, i subotom i nedeljom, ili za praznike, postali umetnici na evropskim instrumentima. Duvački sastavi pratili su svadbe, sahrane, političke skupove, po celom gradu i van njihovih geta. Kada bi se određena "manifestacija" okončala, muzičari su se vraćali tamo gde im je bilo mesto - u svoj deo grada, jasno odvojen od četvrti u kojima su obitavali beli njuorleančani. I posle završenog Građanskog rata i Emancipacije, Afro-amerikanci nisu bili ni blizu ravnopravnosti sa belcima, čak su dugo u 20. veku postojali kafei u koje "obojeni" nisu smeli ni da uđu, i zasebni delovi autobusa, da se ne bi mešali sa belcima. Kada čitamo bigrafije prvih umetnika, često počinju ovako "rođen u siromašnoj porodici, nije se školovao...", ekonomska u socijalna klima u kojoj su odrastali pioniri džeza je bila krajnje nepovoljna. Druga generacija muzičara rođenih oko 1920. godine je ipak imala bolje uslove za život i rad, delimično i zato što su se tridesetih godina pojavili levičarski orijentisani belci, koji su isticali da u demokratskom društvu Afro - amerikanci ne mogu biti građani drugog reda.

Napomenućemo da je džez malo "kasnio" sa pojavljivanjem u Beogradu. Kada je najzad stigao, kao i kad se tek formirao u Nju Orleansu, naišao je na nerazumevanje i otpor sredine i dominantne kulture. Beogradska publika se upoznala sa, takoreći, skoro potpuno formiranom novom umetnosti. Prvi američki džez ansambl je posetio Beograd skoro četrdeset godina kasnije nego Evropske metropole - London, Pariz i Brisel.

U Americi džez je bio "izum" siromašnog Afro-amerikanca sa zaostalog Juga bez mnogo obrazovanja, pa su i prvi slušaoci poticali iz slične sredine. Umetnike poreklom iz radničkih porodica, nasledili su muzičari potekli iz srednje klase. To nije bio slučaj kod nas. Siromašni Srbin bez mnogo obrazovanja, nebitno iz kog dela Srbije, teško da će i danas biti ljubitelj ove ili klasične muzike. Džez u Srbiji, u Beogradu prihvatili su imućniji, obrazovaniji slojevi društva. Oni su mogli da putuju ili da se školuju u Evropi, učili su da sviraju, strane jezike, mogli su da kupe radio-prijemnike, gramofone i ploče, pa su tako imali mogućnost i da se upoznaju sa džezom. Za vreme rata Beograd je imao solidan kulturni život i mogućnost da sluša pravi džez zavaljujući F. Majeru i "Šarenim popodnevima" na Kolarcu. U Majerovom orkestru svirali su i beogradski muzičari Mladen Bobi Guteša, Bora Simić i Ilija Genić.

Posle rata nastupa interesantan period naše istorije, ali mi ćemo se koncentrisati samo na one detalje koji su vezani za džez. Igranke su u Beogradu bile najvažniji deo kulturnog života, a posećivale su ih nepomirljive grupacije - "frajeri" (koji su nosili pantalone "frulice", Klark Gebl brčiće, pljosnate šešire širokog oboda - pozadi podignute, napred spuštene...) i "šrafcigeri" radnička omladina koja je prezirala studente i ostale "degene". Džez se tada svirao negde između političkih govorancija, recitala i Kozaračkog kola. Igrao se valcer, tango, fokstrot, sloufoks i troking. Melodije trokinga su imale duhovite tekstove, npr. Moj ćale kupi kozu s plavim očima/ i ona igra troking i mrda ušima...[6] Vlasti su smatrale da je troking napad na disciplinu i javni moral, pa je početkom 1946. godine bio zvanično zabranjen.

Vojislav Simić, Duško Gojković, Rade Milivojević "Nafta", Predrag Ivanović "Šimpa", Svetolik Jakovljević, Milan Kotlić, i ostali pioniri džeza kod nas govorili su o ovom periodu ideološkog obračuna Partije sa "neprijateljskom" muzikom, o paternalističkom odnosu države prema "naivnim seljacima i poštenim intelektualcima", koja ih štiti i čuva od pogubnog uticaja Amerike, i njene muzike. Zbog čestih „sastanaka" sa predstavnicima UDBA-e, kojima su morali da polažu račune zašto sviraju tu "kapitalističku" muziku, Beograd je napustilo više muzičara. Pokušaj da se džez iskoreni na sreću ipak nije uspeo. Odoleo je tim nasrtajima i postao je umetnički pokret.

Zaključak

Američki kontinent je mesto na kome su se sreli evropski doseljenici, starosedeoci - Indijanska plemena i Afrikanci koji su dovođeni kao roblje. Evropljani su vremenom postali gospodari kontinenta. Bili su brojniji, tehnički napredniji i imali su vatreno oružje. U početku je postojala jasna kulturna i socijalna segregacija. Vremenom su se različite kulture ipak približile, beli gospodari su se zainteresovali za kulturu i muziku svojih robova, a ovi su, pored ostalog prihvatili evropske instrumente i dijatonsku skalu, ali su zadržali i svoj afrički identitet. Osnova njihovog zbilažavanja bila je hrišćanska religija, robovi su prihvatili Bibliju. Zadržili su tradiciju sviranja tam - tam bubnjeva i pevanja pesama o radu, ali su počeli da pevaju i duhovnu muziku-spirituale (uticaj hrišćanstva). Bluz i regtajm su muzički oblici koji se smatraju prethodnicima džeza. Nastanak ovih muzičkih oblika je bio spontan, imaju afro-američke korene, ali i poreklo od škotskih i irskih gigova, muzike marševa i spirituala.

Smatra se da je džez nastao u Nju Orleansu, gradu, koji su naseljavali Fracuzi, Španci i Englezi, u kojem se nije ustezalo od uživanja. Ovaj grad je imao posebnu potkultru - kreolsku, koju su razvili tamnoputi Kreoli, potomci Francuza i Španaca i njihovih naložnica, robinja, obično svetlije puti. Oni sebe nisu smatrali "Crncima", bili su slobodni, smatrali su se potomcima evropskih doseljenika, a muzičko obrazovanje je bio deo njihovog života, znak kultivisanosti. Krajem 19. veka, posle završetka špansko-američkog rata, u gradu je demobilisana vojska prodavala muzičke instrumente, pa su mali Afro-amerikanci mogli da sviraju na pravim instrumentima. Početkom 20. veka džez se svira na raznim proslavama, paradama, zabavama, izletima, sahranama, a poneki muzičari su svirali i u Storivilu, gradskoj četvrti sa bordelima. Nju Orleans je bio multikulrna sredina, velika luka na Misisipiju, prvi katolički grad u kojem je ozakonjena prostitucija, gde je dolazilo do mešanja kulture belaca sa afro-američkom, ali je ipak, ma koliko napredan i "hedonistički", bio na Jugu. Dvadesetih godina dvadesetog veka dolazi do "Velike Seobe" afro-američkog stanovništva sa Juga na Sever. Mnogo muzičara iz Nju Orleansa se preselio u Čikago. Džez više nije muzika koju sviraju siromašni, neretko potpuno neobrazovani muzičari, uveče posle napornog posla za istu takvu publiku, ili kasnije, za zabavu belaca. Muzika postaje profesija od koje može da se živi, a džez muzičari su poularni i cenjeni, mogli su da biraju gde će svirati. Džez je bio muzika za zabavu i igru. Kasnije produžavanjem solaža i improvizacija, postaje muzika za slušanje, umetnost.

Srbija nije bila mnogo znatiželjna kada je džez u pitanju. Krajem tridesetih godina prošlog veka, puštala se poneka ploča Djuka Elingtona na Radio Beogradu, u bioskopu "Slavija" se davala serija filmova "Brodvejske melodije", koji su bili glavni izvor informacija za beogradske muzičare. Ove filmove gledali su više puta kako bi zapamtili melodije i aranžmane. Beograd je počeo bolje da upoznaje džez zahvaljujući Fridrihu Majeru, koji je za vreme nemačke okupacije bio dirigent orkestra Radio Beograda. Posle rata na vlast je došla Komunistička partija koja je uvela nova pravila u sve segmente države i društva. Amerika i džez, kao američka muzika su proglašeni neprijateljima. Srećom, ovako isključiv stav države nije dugo trajao. Džezu je "pomogao" Staljin politikom udaljavanja od tadašnje Jugoslavije. Prvi period prosperiteta džeza i zabavne muzike u Beogradu počinje pedesetih godina. Pojavilo se mnoštvo malih džez sastava, osnovano je Udruženje džez muzičara, i najzad, sa 39 godina zakašnjenja za Evropom, u Beogradu je svirao prvi američki džez orkestar, organizovane su prve džez scene, klub diskofila, orkestar Radio Beograda je veoma uspešno gostovao u inostranstvu. Beograd je pokazao da voli ovu vrstu muzike i da ima veoma kvalitetne muzičare. Sedamdesetih godina 20. veka u Beogradu je organizovan Njuport džez festival, koji je kasnije promenio naziv u Beogradski džez festival. Od 1971. godine do 1990. god. kada je poslednji put organizovan, na festivalu su gostovali najveći umetnici džeza.

Posle rata je bio "neprijatelj", a sada je pomalo ignorisan. Džez nikada nije bio opšteprihvaćen muzički pravac u Beogradu. Prvi poštovaoci džeza kod nas bili su iz dobrostojećih građanskih porodica, obrazovaniji deo društva. Oni su se školovali ili putovali po Evropi i tako su se upoznali sa džezom, a imali su i radio prijemnike. Muzika koju su u SAD stvorili siromašni i potlačeni, koji nisu imali znanje, već odličan osećaj za muziku, u Srbiji je bila muzika za elitu. Džez je prva "gradska" muzika, muzika koja je nastala u urbanoj sredini, koja se svirala i slušala u gradu. Tako je i danas. Nenametljiv, ali do sada i neuništiv uprkos nerazumevanju i neprihvatanju.

Autor: Sanja Jovičić

Pročitajte prvi deo .

Literatura:

Časopisi:

Jazz - list za afirmaciju i propagandu jazz-a pri Udruženju estadnih umetnika Beograda, 1990.

Beogradske jazz novine, 1976.,1977.

[1] M: Krstić, "Vek džeza od Sent Luisa do Beograda", 2002,275

[2] P. Luković, "Bolja prošlost, prizori iz muzičkog života Jugoslavije 1940-1989.", 1989, 9

[3] Jam session: grupa muzičara koji sviraju i improvizuju bez pisane muzike (bez nota)

[4] Publikacija doma omladine- Beogradski džez festival 2005,4 (Sećanja: S. Jakovljević)

[5] "Džez ne treba poistovećivati sa zabavnom muzikom"; bluz potiče od reči "plavo", on se "zapravo igra na muziku sloufoksa", "Blues nastupa posle Prvog svetskog rata, sa istim karakteristikama koje je imao prvobitni vokalni blues. Ovaj stil jazza se javlja u Chikagu, pa ga nazivaju i Chikago-stil"

[6] D. Konjikušić,novinski članak u nedeljniku "Vreme", "Beograd by night, nekad i sad: Vrišti k'o metla"